ताम्हिणी घाटातील ऐतिहासिक पाऊलखुणा म्हणजे 'कैलासगड'
पुणे जिल्ह्यातील मुळशीच्या कुशीत वसलेला कैलासगड हा एक असा ऐतिहासिक दुर्ग आहे, जो इतिहासाच्या अनेक पाऊलखुणा स्वतःमध्ये लपवून बसला आहे. निसर्गसौंदर्याने बहरलेल्या या किल्ल्याने मोघल आणि मराठा साम्राज्याचा संघर्ष जवळून पाहिला आहे. हा किल्ला केवळ एक ऐतिहासिक स्थळ नसून निसर्गप्रेमींसाठी एक उत्तम ट्रेकिंग स्पॉट देखील आहे.
- साक्षी कुलकर्णी .
पुणे जिल्ह्याच्या पश्चिम दिशेला, ताम्हिणी घाटाच्या विलोभनीय पर्वतरांगांमध्ये वसलेला कैलासगड हा एक प्राचीन गिरीदुर्ग आहे. स्वर्गाची कवाडे मानल्या जाणाऱ्या ताम्हिणी घाटाच्या कुशीत असल्याने या किल्ल्याचे सौंदर्य अधिकच खुलून दिसते. स्थानिक लोक या किल्ल्याला घोडमांजरीचा डोंगर या नावानेही ओळखतात. पुणे शहरापासून सुमारे ३५ किलोमीटर अंतरावर, मुळशी तालुक्यात हा किल्ला स्थित आहे.
कैलासगडाला भेट दिल्यावर अनेक ऐतिहासिक खाणाखुणा दिसतात. इथे छोट्या टेकड्या, सपाट पठार, किल्लेदारांच्या जुन्या वास्तू, गुहा आणि पाण्याची टाकं आजही अस्तित्वात आहेत. किल्ल्यावर घरांचे अवशेष, दगडी बांधकाम आणि एक कोरीव शिवपिंडही पाहायला मिळते. जे या किल्ल्याच्या प्राचीन अस्तित्वाची साक्ष देतात.
जेथे इतिहासाच्या अनेक पाऊलखुणा दडल्या आहेत त्या गडांपैकी एक गड म्हणजे कैलासगड. अनेक इतिहासकारांच्या मते, हा किल्ला अंदाजे सातवाहन कालखंडात बांधला गेला असावा. या किल्ल्याची भौगोलिक स्थिती खूप महत्त्वाची होती, कारण यावरून लोणावळा येथील बाजारपेठ, वाहतूक आणि कोकणातून लोणावळ्याकडे येणाऱ्या व्यापारी मार्गांवर सहज लक्ष ठेवता येत होते.
सन १७४७ मध्ये हा किल्ला मोघलांच्या ताब्यातून स्वराज्यात समाविष्ट झाला. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्याच्या मदतीने या महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गांचे रक्षण केले. स्थानिक ग्रामस्थांच्या मते, खुद्द छत्रपती शिवाजी महाराज या किल्ल्यावर येऊन गेले होते, ज्यामुळे या किल्ल्याला एक वेगळेच महत्त्व प्राप्त झाले.
आजही, निसर्गाच्या हिरव्यागार कुशीत असलेला हा किल्ला इतिहासप्रेमी आणि निसर्गप्रेमी अशा दोघांसाठीही एक खास पर्वणीचे ठिकाण आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेला हा दुर्ग निसर्ग सौंदर्य आणि इतिहासाचा एक दुर्मिळ संगम आहे. ट्रेकर्ससाठी हा एक उत्तम पर्याय असून, अशा निसर्ग सौंदर्याने बहरलेल्या परिसरामध्ये शांत आणि विलोभनीय वातावरणाचा अनुभव मिळतो. त्यामुळे कैलासगड हा केवळ एक किल्ला नसून, महाराष्ट्राच्या समृद्ध इतिहासाचा आणि नैसर्गिक सौंदर्याचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
