आयडीईएमआय मुंबईची मोठी झेप; प्रगत तंत्रज्ञान, अचूक अभियांत्रिकीने एमएसएमईंना बळ
आयडीईएमआय मुंबई प्रगत तंत्रज्ञान, अचूक अभियांत्रिकी आणि कौशल्य विकासातून एमएसएमईंना सक्षम करत आहे. चांद्रयान-3, संरक्षण, वैद्यकीय तंत्रज्ञान आणि आधुनिक प्रशिक्षणातील संस्थेची कामगिरी जाणून घ्या.
तस्वीर में मुंबई स्थित इन्स्टिट्यूट फॉर डिझाईन ऑफ इलेक्ट्रिकल मेजरिंग इन्स्ट्रुमेंट्स (IDEMI) की इमारत का मुख्य परिसर दिखाई दे रहा है।
मुंबई : सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालय (MSME), भारत सरकार अंतर्गत कार्यरत इन्स्टिट्यूट फॉर डिझाईन ऑफ इलेक्ट्रिकल मेजरिंग इन्स्ट्रुमेंट्स (IDEMI), मुंबई ही संस्था प्रगत तंत्रज्ञान, अचूक उत्पादन आणि उच्च दर्जाच्या कौशल्य विकासाच्या माध्यमातून देशातील एमएसएमई क्षेत्राला बळकटी देत आहे. 1969 मध्ये स्थापन झालेल्या या संस्थेने गेल्या पाच दशकांहून अधिक काळ भारताच्या कौशल्य, अभियांत्रिकी आणि उत्पादन क्षेत्राच्या विकासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.
‘आत्मनिर्भर भारत’ या संकल्पनेला मूर्त रूप देण्याच्या उद्देशाने आयडीईएमआय दोन प्रमुख क्षेत्रांमध्ये कार्यरत आहे. एका बाजूला देशातील युवकांना आधुनिक तांत्रिक कौशल्यांचे प्रशिक्षण दिले जात आहे, तर दुसऱ्या बाजूला संरक्षण, अंतराळ आणि वैद्यकीय क्षेत्रांसाठी उच्च-अचूकतेचे घटक विकसित केले जात आहेत. ग्रामीण भागातील युवकांना रोजगाराभिमुख प्रशिक्षण देण्यापासून ते चंद्र मोहिमेसाठी आवश्यक घटक तयार करण्यापर्यंत आयडीईएमआयची भूमिका महत्त्वपूर्ण ठरली आहे.
आयडीईएमआयच्या कामकाजाचा केंद्रबिंदू चार प्रमुख आधारस्तंभांवर आहे. कौशल्य विकासाच्या माध्यमातून शिक्षण, रोजगार आणि उद्योजकता यांमधील दरी कमी करून विद्यार्थ्यांना उद्योगसज्ज केले जाते. मेट्रोलॉजीतील अचूकतेअंतर्गत जागतिक दर्जाच्या कॅलिब्रेशन आणि टेस्टिंग सेवा उपलब्ध करून भारतीय एमएसएमईंना जागतिक स्पर्धेसाठी सक्षम केले जाते.
धोरणात्मक आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने संरक्षण, अंतराळ आणि संशोधन संस्थांसोबत काम करून पूर्वी आयात केल्या जाणाऱ्या अचूक घटकांचे देशांतर्गत उत्पादन केले जाते. समावेशक विकासाच्या माध्यमातून दुर्गम आणि वंचित घटकांपर्यंत अनुदानित व प्रायोजित कौशल्य विकास कार्यक्रम पोहोचवून रोजगार आणि उद्योजकतेला चालना दिली जात आहे.
गेल्या पाच वर्षांत आयडीईएमआयने 50,000 हून अधिक युवकांना विविध कौशल्यांचे प्रशिक्षण आणि सक्षमीकरण दिले आहे. तसेच 15,000 हून अधिक एमएसएमई आणि इतर उद्योगांना डिझाईन, प्रोटोटायपिंग, उत्पादन, चाचणी आणि कॅलिब्रेशन क्षेत्रात सहाय्य केले आहे. क्वालिटी कौन्सिल ऑफ इंडिया (QCI) तर्फे प्रतिष्ठित प्रो. एस. के. जोशी लॅबोरेटरी एक्सलन्स पुरस्कारही संस्थेला प्राप्त झाला आहे.
भारताच्या ऐतिहासिक चांद्रयान-3 मोहिमेसाठी आवश्यक असलेल्या उच्च-अचूकतेच्या इंजिन भागांच्या निर्मितीत आयडीईएमआयने मोलाची भूमिका बजावली. संरक्षण क्षेत्रासाठी विविध क्षेपणास्त्र घटकांचे उत्पादन आणि प्रोटोटायपिंगही संस्थेने यशस्वीरित्या केले आहे.
भारतातील स्वदेशी अणुऊर्जेवर चालणाऱ्या पाणबुड्यांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या अल्ट्रासोनिक फ्लो मीटर, प्रेशर, सॅलिनिटी आणि इतर सेन्सर्सच्या निर्मिती व कॅलिब्रेशनच्या माध्यमातून संस्थेने राष्ट्रीय सुरक्षेलाही बळकटी दिली आहे.
वैद्यकीय तंत्रज्ञान क्षेत्रातही आयडीईएमआयने महत्त्वपूर्ण कामगिरी केली आहे. न्यूरोसर्जरीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या 6D PKM रोबोटचे उत्पादन आणि कॅलिब्रेशन यशस्वीरित्या पूर्ण करण्यात आले आहे. केवळ 5 मायक्रॉन इतकी अचूकता साध्य करणारी ही कामगिरी भारताच्या स्वदेशी वैद्यकीय तंत्रज्ञान क्षमतेचे प्रतीक मानली जाते.
नव्या तंत्रज्ञानाच्या गरजा लक्षात घेऊन आयडीईएमआय आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI), ऑगमेंटेड व व्हर्च्युअल रिअॅलिटी (AR/VR), सायबर सुरक्षा आणि ग्रीन टेक्नॉलॉजी यांसारख्या आधुनिक क्षेत्रांमध्ये विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवत आहे. अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, इतर मागासवर्गीय आणि महिला उमेदवारांसाठी प्रायोजित प्रशिक्षण कार्यक्रमांद्वारे डिजिटल क्रांतीचे फायदे समाजातील सर्व घटकांपर्यंत पोहोचविले जात आहेत.
जानेवारी 2026 मध्ये घाना आणि श्रीलंका येथील उमेदवारांसाठी गुणवत्ता, ऊर्जा व डिजिटलायझेशन (QED) या विषयांवर विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करून आयडीईएमआयने आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही आपली छाप पाडली.
आयडीईएमआयमध्ये 5-अक्ष CNC मशिनिंग आणि वायर कट प्रणाली, लेझर व मायक्रो TIG प्रिसिजन वेल्डिंग, 3D प्रिंटिंग आणि रिव्हर्स इंजिनीअरिंग सुविधा उपलब्ध आहेत. याशिवाय इलेक्ट्रो-टेक्निकल, प्रेशर, फ्लो, मास आणि थर्मल कॅलिब्रेशन प्रयोगशाळा तसेच अॅनिमेशन, AR/VR, AI, एम्बेडेड सिस्टिम्स आणि सोलर टेक्नॉलॉजी प्रशिक्षण प्रयोगशाळाही कार्यरत आहेत.
या अत्याधुनिक सुविधांच्या माध्यमातून आयडीईएमआय मुंबई हे राष्ट्रीय नवोन्मेष आणि तंत्रज्ञान विकासाचे महत्त्वपूर्ण केंद्र म्हणून पुढे आले आहे. भारतीय कौशल्य, नवोन्मेष आणि आत्मनिर्भरतेची ताकद प्रत्येक यशामागे जपत, संस्था देशाच्या प्रगतीसाठी सातत्याने कार्यरत आहे.
