तिकोना किल्ला : इतिहासातील एक अद्वितीय गड
पुण्यापासून अवघ्या ६७ किलोमीटर अंतरावर वसलेला तिकोना किल्ला आपल्या अनोख्या त्रिकोणी रचनेमुळे आणि ऐतिहासिक वारशामुळे पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेला हा गड स्वराज्याच्या इतिहासातील अनेक महत्त्वपूर्ण घटनांचा साक्षीदार ठरलेला आहे. गडावर आजही महादेव मंदिर, तुळजाई देवीचे मंदिर, प्राचीन तळी व अवशेष इतिहासाची कथा सांगताना दिसतात. इतिहासप्रेमी आणि गिर्यारोहकांसाठी आकर्षण ठरणारा हा किल्ला आज महाराष्ट्राच्या दुर्गवैभवाचा अविभाज्य भाग बनलेला आहे.
_202508251539039155.jpg "तिकोना किल्ला : इतिहासातील एक अद्वितीय गड")
- साक्षी कुलकर्णी
महाराष्ट्रातील गडकोट हे केवळ दगडमातीचे बांधकाम नसून, तेथील भौगोलिक वैशिष्ट्ये, राजकीय परिस्थिती आणि संरक्षणाची गरज या सर्वांचा समन्वय करून उभारले गेले आहेत. प्रत्येक किल्ल्याचे बांधकाम त्या परिसराच्या रचनेनुसार घडलेले असल्याने त्यांची वैशिष्ट्ये एकमेकांपासून वेगळी आढळतात. या किल्ल्यांमध्ये तिकोना किल्ला एक महत्त्वपूर्ण आणि आकर्षक गड म्हणून आजही इतिहासप्रेमींच्या मनात विशेष स्थान मिळवून आहे.
पुणे जिल्ह्यातील मावळ तालुक्यात, पुण्यापासून साधारण ६७ किलोमीटर अंतरावर तिकोना किल्ला वसलेला आहे. या किल्ल्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचा त्रिकोणी आकार. हाच आकार या किल्ल्याला "तिकोना" हे नाव देणारा ठरतो. काही ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये या किल्ल्याला "वितंडगड" या नावानेही ओळखले जाते. किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारापासून शिखरापर्यंत जाताना प्रेक्षकांना आजही अनेक ऐतिहासिक अवशेष पाहायला मिळतात.
गडावर महादेवाचे मंदिर, तुळजाई देवी मंदिर, दोन मोठी तळी, पाण्याची टाकी, धान्य कोठाराचे अवशेष, प्राचीन लेणी या सर्व वास्तू इतिहासाची साक्ष देतात. या वास्तू केवळ त्या काळातील जीवनपद्धतीची माहिती देत नाहीत तर त्या काळच्या वास्तुशैलीतील परिपूर्णता आणि काटेकोर नियोजन अधोरेखित करतात. पाण्याची टाकी आणि तळी पाहिल्यावर त्या काळच्या जलव्यवस्थापन कौशल्याची कल्पना येते.
इतिहासकारांच्या अभ्यासानुसार तिकोना किल्ला निजामांच्या कालखंडात बांधला गेला असावा असा अंदाज आहे. मात्र, या किल्ल्याला खरी ओळख मिळाली ती छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात. इ.स. १६५७ मध्ये हा किल्ला महाराजांनी स्वराज्यात सामावून घेतला. परंतु पुरंदर तहानुसार हा किल्ला मुघलांच्या ताब्यात गेला. तरीही, इ.स. १६७० मध्ये स्वराज्याचा विस्तार पुन्हा होत असताना तिकोना किल्ला महाराजांच्या ताब्यात परत आला आणि स्वराज्याचा एक महत्त्वाचा भाग ठरला.
तिकोना किल्ल्याचे स्थान धोरणात्मक दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे होते. संपूर्ण मावळ प्रदेशावर लक्ष ठेवण्यासाठी हा किल्ला उपयोगी ठरत होता. छत्रपती शिवाजी महाराज आणि अकबर यांची भेट तिकोना किल्ल्यावर झाल्याची नोंदही इतिहासामध्ये आहे, ज्यामुळे या गडाचे राजकीय महत्त्व अधोरेखित होते. इंग्रजांविरोधातील संघर्षातदेखील या किल्ल्याने आपले योगदान दिले होते.
आज तिकोना किल्ला हा इतिहासप्रेमी, गिर्यारोहक आणि गडकोट अभ्यासकांसाठी आकर्षणाचा विषय आहे. अनोख्या त्रिकोणी रचनेमुळे आणि गडावर आजही टिकून असलेल्या अवशेषांमुळे तो महाराष्ट्राच्या दुर्गवैभवात एक अद्वितीय ठरतो. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कार्यकाळात विशिष्ट भूमिका बजावलेला हा गड, आजही मराठा सामर्थ्याच्या आणि स्वराज्याच्या लढ्यांची आठवण करून देतो. म्हणूनच तिकोना किल्ला हा केवळ एक गड नाही, तर इतिहासाची सजीव स्मृती आहे.
Next Story
