'नारायणगड' : विस्मरणातील एक गड जेथे राष्ट्रध्वज फडकला..
शिवनेरीपासून अवघ्या ३० किमी अंतरावर असलेला, इतिहासाच्या पाऊलखुणा आणि निसर्गसौंदर्याने नटलेला नारायणगड आजही अनेकांसाठी अनभिज्ञ आहे. जुन्नर तालुक्यातील खोडद गावाजवळ वसलेला हा अल्पपरिचित गड, पेशवे कालखंडातील महत्त्वाची भूमिका बजावणारा आणि भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीतही आपली छाप सोडणारा दुर्ग, आता इतिहासप्रेमी आणि पर्यटकांच्या नजरेत भरतो आहे.
महाराष्ट्रातील गडकोटांचा अभ्यास करताना आपण अनेक प्रसिद्ध गडांचा उल्लेख करतो, पण काही गड असेही आहेत जे इतिहासात महत्त्वाची भूमिका बजावत असूनही फारसे परिचित नाहीत. अशाच अल्पपरिचित पण ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून समृद्ध अशा नारायणगडाची आज आपण ओळख करून घेणार आहोत.
शिवनेरी किल्ल्याजवळ, अवघ्या ३० किमी अंतरावर, पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील खोडद गावाजवळ नारायणगड वसलेला आहे. गडाचीवाडी येथे डोंगररांगेत उभा असलेला हा गड ‘गिरीदुर्ग’ प्रकारात मोडतो. नैसर्गिक सौंदर्याने नटलेलं खोडद गाव आणि त्याच्या जवळचा नारायणगड हे पर्यटकांसाठी आणि इतिहासप्रेमींना खुणावणारे ठिकाण आहे.
मध्यमयुगीन काळात बांधलेला हा किल्ला हिंदू धर्मातील प्रमुख देवता ‘नारायण’ यांच्या नावावरून ओळखला जातो. इतिहासात अशी नोंद आहे की कधी काळी इथे श्रीनारायणाची मूर्ती होती, परंतु पुढे त्या मूर्तीचे काय झाले याची ठोस माहिती उपलब्ध नाही.
किल्ला लहान असला तरी त्याच्या चहूबाजूंनी असलेल्या नैसर्गिक कातळकडा विशेष लक्ष वेधून घेतात. किल्ल्यावरील आकर्षण स्थळांमध्ये मुकाई मातेचे मंदिर, हस्तमाता मंदिर, किल्लेदारांचा वाडा, शरभ शिल्प, पाच टाक्यांचा पाणीसाठा, नारायण टाके, देवदत्त गुहा, तसेच कातळामध्ये कोरलेले पावले यांचा समावेश होतो. हे सर्व स्थळे किल्ल्याच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैभवाची साक्ष देतात.
१७१३ ते १७२० या काळात मराठा साम्राज्याचे पहिले पंतप्रधान श्री. बाळाजी विश्वनाथ पेशवे यांनी नारायणगडावर तटबंदी व अन्य बांधकामे केली होती. त्यानंतर १७४० ते १७६१ या काळात नानासाहेब पेशवे यानी या किल्ल्याची डागडुजी करून त्याला अधिक मजबूत व प्रशासकीय दृष्टिकोनातून महत्त्वपूर्ण बनवले. पेशवे कालखंडात नारायणगडाचा उपयोग आर्थिक आणि प्रशासनिक कामकाजासाठी करण्यात येत होता.
इतकेच नव्हे तर १९४२ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामातही नारायणगडाने आपली भूमिका बजावली. महात्मा गांधीजींच्या नेतृत्वाखाली चाललेल्या ‘भारत छोडो’ आंदोलनात नारायणगडवासीयांनी धाडस दाखवत गडावर राष्ट्रध्वज फडकावला आणि ब्रिटिश सत्तेच्या विरोधात आपली ताकद दाखवून दिली.
आज नारायणगडावरून संपूर्ण जुन्नर तालुका व सह्याद्रीच्या डोंगररांगा पाहता येतात. निसर्गरम्य परिसर, शांततेचा अनुभव आणि ऐतिहासिक स्थळांची अनुभूती देणारा हा गड प्रत्येकाने एकदा तरी जरूर पाहावा असा आहे.
